Zonhoven

Zonhoven is een gemeente in de Belgische provincie Limburg. De gemeente ligt ten noorden van Hasselt en grenst verder aan Houthalen-Helchteren, Genk en Heusden-Zolder. Zonhoven is een verstedelijkte woon- en werkgemeente en een stedelijke randgemeente van Hasselt. De gemeente behoort tot het kieskanton Hasselt en het gerechtelijk kanton Houthalen-Helchteren.

Anno 2014 telt de gemeente 21.139 inwoners op een oppervlakte van 39,34 km². Het centrum telt zo'n 11.000 inwoners, de overige bevolking woont verspreid over de drie andere gehuchten: Halveweg, Termolen en Terdonk. Zonhoven heeft geen deelgemeenten

Geschiedenis

Etymologie

Zonhoven wordt voor het eerst vermeld als Sonuwe in 1280. Hoogstwaarschijnlijk betekent de naam: waterrijk, laag gelegen land dicht bij de waterloop de Son (de oude naam voor de Roosterbeek die dwars door het centrum loopt – in de buurgemeente nog steeds Zonderikbeek geheten). Pas in het midden van de 16e eeuw komt de naamZonhoven voor het eerst voor. Een andere mogelijke oplossing voor de naam van Zonhoven is: de hoeve van de familie Zon. Naar welke hoeve dit verwijst is onbekend, maar volgens geleerden kan dit gerust ook een betekenis zijn

In tegenstelling tot wat velen denken slaat het eerste gedeelte in de naam dus niet op de zon. Zo heeft bijvoorbeeld basisschool De Zonnewijzer een zonnewijzer in het schoollogo afgebeeld, wat natuurlijk wel op de zon wijst, terwijl de school zijn naam dankt aan de gemeente. Er zijn ook cafés, zoals 't Zonnehof, die hun naam danken aan de gemeentenaam.

Prehistorie

De gemeente was reeds zeer vroeg bewoond, getuige daarvan zijn de vele archeologische vondsten (vooral polijststenen, stenen gebruiksvoorwerpen en voorhistorische wapens) van 11.000 v.C. tot 5.000 v.C., die uniek zijn voor Vlaanderen. Bij De Holsteen, een groep van polijststenen, werden meermaals archeologische opgravingen met succes voltooid door onderzoekers van de Katholieke Universiteit van Leuven. Ook in de onmiddellijke omgeving werden trouwens heel wat oude voorwerpen gevonden;stekers, schrabbers en pijlpunten. De Holsteen is de enige vaste polijststeen in Vlaanderen. Hij levert het bewijs dat de omgeving al heel vroeg bezocht werd door mensen. Voor een selectie van vondsten en informatie over het prehistorische verleden en de archeologische opgravingen van Zonhoven kan men in het bezoekerscentrum van het Oud Gemeentehuis terecht.

De eerste bewoners waren boeren die probeerden te overleven op de zandgronden van Zonhoven.

Middeleeuwen

Zonhoven behoorde sinds de 11e eeuw tot het graafschap Loon. Aanvankelijk hoorden alleen dorpen zoals Zolder, Bolderberg, Stokrooie en Viversel bij het Land van Vogelsanck, een nieuwe heerlijkheid, gesticht door Gerard van Loon. Het jachtgoed werd uitgebreid met Zonhoven, Houthalen en het gebied Houweiken.

Mathilde van Loon, dochter van Arnold V van Loon kreeg het Land van Vogelsanck, bestaande uit Zonhoven, Zolder, Houthalen en het zuidelijk deel van Heusden in 1308 alsbruidsschat van haar vader toen zij trouwde met Godfried van Heinsberg, de vader van Diederik van Heinsberg.

In de dorpen werden schepenbanken geïnstalleerd door Hendrik van Bastenaken vanaf 1422. Hij vaardigde de eerste privileges en schepenbankreglementen uit. Ze werden allemaal onderworpen aan het Oppergerecht te Vliermaal.

Tot aan het Franse bewind zou Zonhoven deel blijven uitmaken van het Land van Vogelsanck dat een vrije baronie werd omstreeks 1600. Vanaf toen werden op de munten niet langer meer de namen van de dorpen geschreven, maar voortaan stond er de naam Vogelsanck.

De schoozoon van Catharina van Bronckhorst-Batenburg-Steyn kon voorkomen dat Vogelsanck als vrije baronie erkend werd en verbood de inwoners nog belastingen aan hetPrinsbisdom Luik te betalen.

In 1795, bij het ontstaan van de gemeenten, ontstonden uit het Land van Vogelsanck de gemeenten Zolder, Zonhoven en Houthalen. Houweiken werd samengevoegd met het noordelijk deel van Heusden onder deze laatste naam. Waterschei ging deel uitmaken van de gemeente Genk en Nieuwdorp werd een onderdeel van de gemeente Peer. De familie de Villenfagne behield het kasteel en ruim 1000 ha van het domein. Nu nog is het kasteel eigendom van de familie en beslaat het privédomein nog steeds 450 ha, waaronder een Zonhovens deel.

In 1330 schonk Lodewijk IV van Loon de heidegronden, gelegen tussen Zonhoven en Hasselt aan deze laatste met de bepaling dat de grens ging totwaar men gewoon was te weiden met de beesten. Deze vage bepaling zorgde ervoor dat er meerdere honderden jaren felle grenstwisten bleven bestaan tussen de twee gemeenten. Zonhoven was van oordeel dat de heidegronden nooit de graaf toebehoord hadden en dat hij ze dus niet kon schenken. Het kwam hierbij soms tot een hevige strijd met zware vernielingen die leidden tot langdurige en dure processen, gevoerd voor allerhande rechtscolleges.

Na nieuwe schermutselingen beval Maximiliaan Hendrik van Beieren, de prins-bisschop van Luik, op 23 juli 1666 de oprichting van 21 grenspalen om zo de grens definitief en duidelijk af te bakenen maar dit bleek niet te helpen: grenspalen werden uitgerukt en opnieuw werden er langdurige processen gevoerd. De prins-bisschop zag zich zelfs verplicht om een militair detachement te zenden om de gemoederen te bedaren. In 1761 werden opnieuw zware vernielingen aangebracht door een groep van zo'n 600 Zonhovenaren omdat Hasselt stukken grond had verkocht uit het betwiste gebied.

In 1811 kwam het uiteindelijk tot een minnelijke schikking: de betwiste gronden bleven administratief bij Hasselt horen maar de gemeente Zonhoven werd eigenaar van de gronden. In 1822 werden nog een aantal gebieden geruild tussen de gemeenten en om de bereikbaarheid van de Zonhovense eigendommen op Hasselts grondgebied te garanderen verbond Hasselt er zich toe om een weg aan te leggen langse de oostgrens ervan (de huidige Zavelvennestraat). Deze toestand bestaat anno 2009 nog steeds: zo zijn de gronden van het Vliegveld Kiewit en omgeving, die administratief tot Hasselt behoren, nog steeds eigendom van de gemeente Zonhoven.

Kerkelijke geschiedenis

Zonhoven was vanaf de 9e eeuw een dochterparochie van Hasselt met een eigen bijkerk, die omwille van de grote afstand het dooprecht verkreeg. Depatroonheilige was Sint-Quintinus, net dezelfde als deze van de Hasseltse hoofdkerk. Zonhoven werd een zelfstandige parochie in het begin van de 12e eeuw. Zonhoven viel onder de bescherming en onder de invloed van de abdij van Herkenrode tot aan de sluiting van de abdij door de Fransen in 1797: de pastoor van Zonhoven en de abdis van Herkenrode hadden ieder de helft van de tienden waardoor zij instonden voor het onderhoud en herstel van de kerk (niet van de toren). De abdis van Herkenrode had hetpatronaatsrecht van de Hasseltse hoofdkerk en dus ook van haar filiaalkerk in Zonhoven. Zij had daardoor het recht een kandidaat voor te stellen voor het ambt van pastoor wat in feite neerkwam op het benoemen van de pastoor.

Tot diep in de 20e eeuw bestreek het grondgebied van de parochie Zonhoven de hele gemeente. Door de forse toename van de bevolking in de 20e eeuw ontwikkelden zich te Zonhoven drie nieuwe parochies: Halveweg in 1938, Termolen in 1950 en Terdonk in 1965.

Verdrag van Zonhoven

Het Verdrag van Zonhoven is een verdrag tussen Nederland en België gesloten op 18 november 1833 in huis De Franse Kroon (zie hieronder). Het verdrag is historisch van belang, omdat het tot stand kwam, nog voor koning Willem I van Nederland het koninkrijk België erkend had. Het Verdrag regelde de communicatie met Maastricht. Het Verdrag van Londen uit 1839 omvatte de aanvaarding van de 24 artikelen, die besloten dat een deel van Limburg bij Nederland bleef.

18e - 19e eeuw

In de 18e eeuw was er weefindustrie te Zonhoven en bloeide de landbouw vooral in het oosten van de gemeente waar vlas en hennep werden geteeld. De geplande aanleg van de weg Hasselt-Eindhoven, die oorspronkelijk door de hennepvelden zou lopen, zorgde voor een hevige weerstand bij de bevolking. Op 15 december 1764 werd overeengekomen met het prinsbisdom Luik dat de weg verplaatst zou worden naar de dorpskom en dat Zonhoven alle kosten van de bestrating op zich zou nemen.

Tijdens de Franse Revolutie werd Zonhoven overspoeld door soldaten van de Nationale Garde. Er werd tevens dienstplicht ingevoerd en de bewoners moesten zich schuilen in schansen die over de volledige gemeente verspreid waren. De priester Pieter Daniëls bood verzet tegen de Fransen, maar werd gevangengenomen in het huis De Franse Kroon waar hij bij een ontsnappingspoging gedood werd. Zelfs in de moderne geschiedenis van Zonhoven wordt de "Franse periode" herinnerd. Tientallen straten, zoals de Kolverenschansweg, deVranchenschansweg en de Molenschansweg, werden later vernoemd naar de verstoppingsplaatsen voor de Zonhovense inwoners. Nabij De Franse Kroon werd een standbeeld voor priester Daniëls geplaatst.

In de 19e eeuw gaat de weefindustrie sterk achteruit en ook de landbouw komt niet van de grond. Dit had tot gevolg dat het inwoneraantal lange tijd blijft stagneren.

20e - 21e eeuw

Het keerpunt komt er in het begin van de 20e eeuw wanneer er plaatselijke nijverheid ontstaat: een ijzermijn en een sigarenfabriek met elk meer dan 100 werknemers. In de eerste helft van 1870 alleen al werd er 18.000 ton ijzererts vanuit Zonhoven richting Duitsland afgevoerd waardoor het een belangrijke plaats werd in de Vlaamse ijzerertswinning. Het inwoneraantal begint nu stilaan te groeien. De grote ommekeer komt er met start van de steenkoolmijnen. Vele inwoners vonden werk in de mijnen van Houthalen, Zolder en Winterslag. Na de Tweede Wereldoorlog komen er in snel tempo vele kleine industriële bedrijven bij. De bevolking groeit dan ook zeer snel aan: op vijftig jaar tijd (tussen 1930 en 1980) verdrievoudigde de bevolking.

Ter gelegenheid van de gemeentelijke herverdeling in 1977 werden er enkele grenswijzigingen uitgevoerd met de buurgemeenten Zolder en Houthalen. Deze grenswijzigingen hielden verband met de eerdere aanleg van de autosnelweg E314 waardoor er gebieden afgesneden werden. In totaal verkreeg Zonhoven 8,35 km² met 520 inwoners van deze buurgemeenten.

Op 8 maart 2014 kwamen 7 jongeren uit Leopoldsburg om het leven toen zij met hun wagen inreden op een Duitse tankwagen op de E314 op het grondgebied van Zonhoven.

Bezienswaardigheden

• De classicistische Sint-Quintinuskerk, gebouwd tussen 1785 en 1788 in opdracht van Augustina van Hamme, abdis van Herkenrode. Haar wapenschild staat boven de ingang. De toren die niet ten laste was van de tiendheffers maar van de parochiegemeenschap (de gemeente) bleef in zijn oude vorm staan. De kerk is in haar geheel beschermd sinds 1983. De voorgevel werd reeds in 1949beschermd. Het interieur is eveneens classicistisch. De kerk bevat verder :
  • Een vroeggotische toren uit de eerste helft van de 14e eeuw. In de toren hangt een klok uit 1443. De toren is beschermd sinds 1949.
  • Een romaanse doopvont uit de 12e eeuw in de doopkapel onderaan de toren.
  • Het Robustelly-orgel
• • ^[12] waarvan het oudste gedeelte gebouwd werd in 1664. Met 2446 pijpen en 40 registers is dit orgel het tweede grootste van de provincie. In het orgel zijn nog enkele originele registers te vinden. Dit orgel is afkomstig van de abdij van Val-Saint-Lambert en werd na de opheffing van de abdij in 1820 heropgebouwd in de kerk.
• De gotische Kapel van Teneikenen, gebouwd omstreeks 1483 met uitbreidingen in 1510 en omstreeks 1900. De kapel werd volledig gerestaureerd in 1980 en is sinds 1974 een beschermd monument. De kapel was vroeger een bekend bedevaartsoord.
• Het oud-gemeentehuis, gelegen naast de kerk. Het gebouw heeft een dubbele bordestrap en driehoekig fronton met als reliëfversiering een vergulde zon en het jaartal 1788. Het gebouw is beschermd sinds 1983 en doet nu dienst als bezoekerscentrum en toeristisch informatiekantoor.
• De Kapel van de Heuven, gebouwd in 1790. De kapel werd na voltooiing van de Sint-Quintinuskerk gebouwd als aandenken aan de misvieringen die in de noodkerk ter plaatse werden opgedragen. De kapel en haar omgeving werden in 1978 beschermd.
• Het huis De Franse Kroon, gebouwd in 1782. In dit huis werd priester-dichter Pieter Daniëls door de Fransen gevangen gehouden in1799. Hij probeerde te ontsnappen maar werd neergeschoten. In 1833 werd hier het Verdrag van Zonhoven afgesloten. Het huis is beschermd sinds 1987.
• De Holsteen, een verzamelnaam voor de acht enorme zandstenen uit de prehistorie. De meest noordelijke steen werd gebruikt voor het polijsten van stenen of benen messen en pijlen. Het is de enige vaste prehistorische polijststeen van Vlaanderen.
• De Vrankenschans, een 17e-eeuwse verdediging. Hiervan zijn de aarden wal en het omliggende grachtensysteem bewaard gebleven en beschermd sinds 1981.
• De Paalsteen, een grenspaal uit 1666 geplaatst naar aanleiding van de grenstwisten tussen Zonhoven en Hasselt. Deze staat als enige nog op zijn oorspronkelijke plaats. Een tweede exemplaar staat achter de kerk en het oud-gemeentehuis en een derde exemplaar staat in het Provinciaal Domein Bokrijk.
• Op het geografisch middelpunt van de provincie Belgisch-Limburg in de Molenheide nabij de grens met Genk ongeveer ter hoogte van 50°59,5' N.B. 5° 26' O.L. is een wachttoren gebouwd.
• Op verschillende plaatsen in de gemeente Zonhoven; het Dorpsplein, het gemeentepark, het vliegveld Kiewit, achter de kerk en op tal van andere plaatsen, bevinden zichkunstwerken van verschillende kunstenaars.
• De Sint-Jozefskerk in het gehucht Halveweg werd opnieuw gebouwd in 1971 nadat de oude kerk in 1968 verwoest werd door een hevige brand.
• Twee watermolens: De Bookmolen en een naamloze molen.
• .rosmolen is een replica uit 2014 van een Rosmolen van De HoevDe 
•  

Natuur

Natuurreservaten

Zonhoven telt meerdere natuurreservaten :

• De Teut (450 hectare), opgericht en beschermd in 1976 met een uitbreiding in 1979, wordt gevormd door de valleien van de Roosterbeek en de Laambeek, met ertussen de meest westelijke uitloper van het Kempens Plateau (geodetisch merkpunt 75,57 meter boven de zeespiegel). Men vindt er vennen, heidevelden en dennenbossen met een typische plantengroei en talrijke broedvogels. De wandelpaden zijn vrij toegankelijk en er zijn verschillende wandelroutes uitgestippeld.
• De Platwijers (101 hectare), eveneens opgericht en beschermd sinds 1976, bestaat hoofdzakelijk uit visvijvers en weilanden. Het is een geschikte pleister- en broedplaats voor watervogels. Bepaalde delen zijn afgesloten maar de wandelpaden zijn vrij toegankelijk en er zijn wandelroutes uitgestippeld.
• Het Welleke (4 hectare), opgericht en beschermd in 1981 met de Wellekevijver en weidelandschappen. Dit reservaat is niet toegankelijk.
• Ter Donk en Wijvenheide, zijn twee reservaten die beheerd worden door de natuurgroep Natuurpunt en maken samen met dePlatwijers deel uit van Vijvergebied Midden-Limburg, het grootste aaneengesloten vijvergebied van België, dat zelf deel uitmaakt van de landschappelijke eenheid De Wijers in de Lage Kempen (in totaal zowat 1.175 vijvers met een wateroppervlakte van 700 hectare).
• Kolveren, behorend tot de Laambeekvallei en is ongeveer 30 ha groot, gelegen in het noorden van Zonhoven.
• Natuurgebied Slangebeekbron met Ballewijer.

Fietsen

Grenstwisten

• Het Limburgs fietsroutenetwerk doorkruist ook de gemeente Zonhoven.
• Het oude kolenspoor in het noorden van de gemeente maakt sinds een aantal jaar deel uit van het fietsroutenetwerk door Limburg.
• Verder is er binnen Zonhoven een fietsroute van 41 km, de Schansenroute uitgestippeld. Deze route komt langs de meeste bezienswaardigheden van de gemeente en wordt ook wel de "klassieke kertorenroute" genoemd.^[14]
• De Heideroute is een mountainbikeroute, die verbonden werd met de bestaande routes in Genk, Heusden-Zolder en Houthalen-Helchteren. Het geheel van lussen en inrijroutes is permanent bewegwijzerd en van start- connectieborden voorzien. In Zonhoven is er voor 36 km mountainbikepaden uitgestippeld.

Wandelen

• Elke maand worden er volledig gratis en geleide wandelingen georganiseerd in Zonhoven. Meestal staan deze wandelingen in een thema.
• Op de verschillende natuurgebieden (zie boven) zijn wandelroutes uitgestippeld of kunnen de wandelaars hun eigen route creëren. Ook zijn er natuurgidsen die wandelaars laten genieten van de natuur.
• De cultuurhistorische dorpswandeling van 4 km laat wandelaars met de geschiedenis van Zonhoven kennis maken.

Source https://nl.wikipedia.org/wiki/Zonhoven